O tym, że czas nie istnieje ale miło mimo wszystko nieraz poddawać się tej iluzji, czyli, wszystkiego dobrego w nowym roku.

Przedostatni dzień 2014 roku.

Nadal zakatarzona, otulona w kołdrę nie czuję się jakoś specjalnie świątecznie. Nie czuję, jakby miał nastąpić jakiś przełom. Ot, jutro dzień jak dzień. Minie kolejna data graniczna.

Może to dlatego, że swój początek roku zasadniczo już miałam, bo Yule rozpoczęło nowy rok słoneczny właśnie i tam przeżywałam bardziej, duchowo, nowy początek. Początek światła i ciepła, które narasta pod sercem z każdym dłuższym dniem...ale, o tym już mówiłam.

Może dlatego, że nic nie postanawiam, bo uważam osobiście, że jeśli mam coś zmienić w swoim życiu, coś zrobić, to nie potrzebuję do tego nowego roku, urodzin, imienin, dnia świętego Patryka, dnia biblioteki, czegokolwiek. Bo jak się chce, to się wstaje z kanapy, podnosi opasłe dupsko i rusza do boju, a nie wyznacza sobie przystanki. Tak jest w moim przypadku, co nie znaczy, że uważam, że noworoczne postanowienia są głupie. Mam świadomość, że data graniczna może kogoś naprawdę zmobilizować do działania, bo tkwi w jego świadomości jako nowy rozdział i nowy początek, choć, tak naprawdę, nic się przecież nie zmieniło.

W ciągu paru godzin nie kasuje się błędów i nie zaczyna wcale na nowo przez to, że ktoś wymyślił taką a taką datę. Ale, jako ludzie, po prostu jako istoty potrzebujemy przecinków, rozdziałów w historii jaką piszemy. Inaczej nie próbowalibyśmy nazwać upływu czasu jako istoty pierwotne już, rozgraniczać tego co było, jest, i będzie. Potrzebujemy dat, określania w którą stronę czas biegnie...

...ale czy naprawdę biegnie?

Może to, co powiem będzie szokiem ale...tak naprawdę, dla większości fizyków, przynajmniej kwantowych, czas nie istnieje, to tylko kolejna ludzka iluzja. Dla niektórych czas istnieje, ale nie istnieje jego upływ. Brzmi absurdalnie? Może troszkę.

Ale fakt faktem, że czas w dużej mierze jest fikcją, choć już widzę wiele zdziwionych min.

I może dlatego wcale nie czuję w związku z kulturowym szałem świętowania kolejnego roku, upływającego czasu, tak wielkiej podniety.

Czas nie istnieje.

Czas to tylko kolejna iluzja mój drogi czytelniku, iluzja której perfekcyjnie się poddajemy.

Tak naprawdę, czas od zawsze był pretekstem do sporów między filozofami, fizykami, matematykami a nawet zwykłymi zjadaczami chleba. I nie chodzi tu o kolejną wojnę "znowu się spóźniłeś" albo "znowu nie pamiętałeś o rocznicy!"

(Swoją drogą, mój znajomy fizyk teoretyczny właśnie gdy słyszy od żony pretensję, że nie pamiętał o jej urodzinach mówi, że czas nie istnieje. Ona, jako humanistka, nie ma siły się spierać. Idealna wymówka, co?:D).

W każdym razie, wraz z rozwojem nauki tych sporów pojawiło się o wiele więcej. Już nie tylko walono patelnią w pysk za zapominalstwo, ale zaczęto dochodzić do względności czasu.

Czas przestał mieć charakter absolutny, został zdetronizowany jako pan i władca naszego życia w umysłach wielkich fizyków. Bo o ile w świecie postrzeganym jako "makro" czas jest osobną wielkością, niezależną całkiem od innych, o tyle w świecie "mikro", świecie składającym się z pustki, fali i materii, jest dopiero czwartą współrzędną czasoprzestrzeni.

Tak, dobrze można zwrócić uwagi- nie ma tam czasu i przestrzeni. Jest czasoprzestrzeń. A właśnie czasoprzestrzeń buduje czas i przestrzeń....dobra, chyba się rozpędzam. Po kolei.

Słyszeliście może kiedyś o zasadzie nieoznaczoności Heisenberga? Nie? Zresztą, nie dziwię się. Wielu ludzi fizyki nie znosi, bo zmęczono ich durnymi tłumaczeniami w szkole gimnazjalnej juz. Mało kto umie wiedzę fizyczną przekazywać. Ja na szczęście trafiłam na genialnych profesorów na studiach, którzy otworzyli mi właśnie oczy na świat mikro...ale że sama geniuszem w tłumaczeniu nie jestem, oszczędzę wam szczegółów. Nie będę rozpisywać wzorów, całek, pochodnych, bo zraz stąd uciekniecie.

Ale miało być o odkryciu pana Heisenberga. Mówi ona bardzo prosto, że ( tak, oszczędzę wzoru, choć on wszystko wyjaśnia, ale z tym całym ni, pi i tak dalej wielu ludzi zwariować może) że w świecie mikro nie można jednocześnie oznaczyć pędu cząstki (czyli tego jak szybko zapierdala) i jej położenia. Co więcej, gdy pan Heisenberg badał cząstki ( tak, cząstki, niewidzialne można badać i to bardzo prosto, co więcej, sama się tym zajmowałam przy swoich kochanych akceleratorach) dowiódł, ze nie chodzi tylko o pęd i położenie. Istnieją po prostu takie pary wielkości, których nie można razem zbadać.

Tak samo, chcąc określić energię cząstki, tym gorzej określamy jej czas.

Rozumiecie? Jakby badając jedno, tak wpływamy na pomiar drugiego, że niszczymy całą wielkość. Stan faktyczny zmienia się przez naszą ingerencję. Można powiedzieć, że przez naszą dociekliwość.

Oczywiście, nie działa to w świecie makro. Widzą piłkę określasz po prostu jej czas, położenie, mówiąc, że leży sobie spokojnie nie sprawiasz nagle, że zaczyna podskakiwać jak młody koziołek. Po prostu dużo cząstek naraz nie powoduje takiego wielkiego problemu, jak pojedynczy elektron. Ale...wszyscy składamy się z elektronów, protonów, neutronów i pustki między nimi.

Ale, wróćmy do naszego jakże wspaniałego czasu. Pan Heisenberg ( kocham tego faceta, szkoda, że już nie żyje! ), pokazał nam w telegraficznym skrócie, że czas nie jest osobną wielkością. Nie biegnie sobie spokojnie. W świecie mikro, z którego jak powtarzam składa się i marko, w czas można "ingerować". Po prostu, same nasze działanie zmienia świat. Być może, nasza jego ciekawość. To prowadzi nieraz do ciekawych wniosków, związanych z intencyjnością i afirmacją ale...nie na te dywagacje teraz pora.

W świecie mikro ingerujemy w czas pomiarem. A raczej w czasoprzestrzeń.

Podróże w czasie? przemyka nam myśl. Hoho, nie tak łatwo! Nie w tym kierunku zmierzamy!

Czas zdaje się nam być czymś dobrze znanym i realnym na co dzień. Nie zastanawiamy się nad nim, od czasu do czasu tylko marudzimy, że się starzejemy albo wspominamy coś z nostalgią.  Czasem jak Bryll mówimy o tym, że czas nas przerasta, jak w jednym z moich ulubionych wierszy tegoż autora:

"czas nas przerasta. jeszcze niezupełnie
jeszcze nam ręce z czasu wystają
włosy, koniuszek ucha...
ale reszta w ziemię
bo żyły się powoli w korzenie zmieniają
a kości miękną. dziwnie niegłęboko
jest w czasie. i nie można jak w słońcu bujać
aż za granicę nieba."

Nad czasem zastanawiają się więc nieraz poeci, nieraz filozofowie, ot tak, poetycko właśnie. Ale, być może i poezja jest ułudą.

Ale, poezję, tak jak i czas, po prostu zakodowaliśmy w naszych umysłach, jako coś oczywistego. Nasi przodkowie obserwowali słońce, obserwowali przyczynę i skutek, starzenie się tkanek i wymyślili właśnie pojęcie czasu. Czegoś nienamacalnego, czegoś co sprawia, że istnieje przed i po ( tak naprawdę nigdy nie istnieje "tera" i jednocześnie istnieje zawsze w fizyce, ale o tym kiedy indziej chyba, nie za dużo naraz).

Przecież i wielkie umysły zajmowały się sprawami czasu. Więc jak to, on nie istnieje?

Sir Isaac Newton nie tylko dostał jabłkiem w głowę, serio. Utworzył on teorię, według której istnieje tylko jeden, uniwersalny i wszechobejmujący czas, który płynie w jednostajnym tempie i nic nie wywiera na niego wpływu. Według Newtona czas jest jeden, absolutny i obiektywnie jednakowy w całym wszechświecie. To jedna z teorii, której naucza się w szkołach, nie wiem, czy ktoś z was pamięta kucie newtonowskiej definicji czasu. Ale Newton żył kiedy żył i nie wiedział, że istnieją ruchliwe jak kijanki elektrony, które mają swoją czasoprzestrzeń. Choć, już gdy swoją teorię tworzył, pan Newton miał swoich oponentów.

George Berkeley oponował, że bez ludzkiego umysłu, który by postrzegał ruch i zmianę, sama idea czasu staje się zwykłą iluzją.

Leibnitz z kolei twierdził, że czas jest porządkiem następstwa działania zdarzeń zachodzących w świecie. Bez zdarzeń w świecie nie ma mowy o żadnym czasie.

Cóż. Mam wrażenie, że ci panowie z mniej znanymi nazwiskami niż pan od jabłka byli bliżsi prawdy. Przynajmniej tej kwantowej

( Jak widać, prawda też jest relatywna. Nawet ta dosadna, pisana wzorami fizycznymi. Czujecie zaniepokojenie? Bo ja kiedyś czułam, ).

Panowie Berkeley i Leibnitz rzecz jasna nie mogli wiedzieć o czymś takim jak powyższa zasada nieoznaczoności czy superpozycja kwantowa albo...splątanie kwantowe. Bo te pokazują właśnie, jak czas jest iluzoryczny. Jak wielką jest ułudą.

Cóż. Splątanie kwantowe właśnie pokazuje nam, że czas nie ma prawa istnieć i upływać, nie samodzielnie. Dopiero fakt świadomej obserwacji jak staje się Wszechświat powoduje, że odczuwamy coś takiego jak upływający czas

Wyobraźcie sobie, jak wiele lat temu grupa włoskich fizyków, wszechświat. Jednak nie taki jak nas. W tym wszechświecie bowiem, upływ czasu jest tylko efektem splątania kwantowego, czyli, mówiąc w dużym skrócie, stanu splątania skorelowanych cząstek. Dzięki temu, że te cząstki są skorelowane, stan całego układu jest lepiej widoczny i lepszy do określenia, niż stan pojedynczej cząstki. To jak ta piłka, której położenie możemy określić, choć składa się z nieokreślalnych atomów.

Według teorii fizyków więc, w tym wszechświecie, według ich koncepcji, obiekty kwantowe są splątane na poziomie już kwantowym, co sprowadza się do tego, że można dokonać pomiaru tylko właściwości całego, zdeterminowanego już układu.

W skrócie- ta teoria prowadziła do tego, że zasadniczo, mówiąc prostym językiem, z matematycznego punktu widzenia, zegar rusza się i działa dopiero po splątaniu się z odpowiednim wszechświatem.

Gdyby jednak ktoś podglądał nas z innego wszechświata ( bo zakładamy ich mnogoś, nadążacie?) widziałby nas jako obiekty całkiem statyczne, a dopiero jego przybycie do naszego wszechświata spowodowałoby splątanie kwantowe i sprawiłoby, że ten gość ma wrażenie upływającego czasu.

Stworzono więc model wszechświata składający się z dwóch fotonów. Jeden z pary był zorientowany – spolaryzowany wertykalnie, a drugi horyzontalnie. Ich stan kwantowy, a więc i polaryzacja, są potem wykrywane przez serię detektorów. Okazuje się, że dopóki nie dojdzie do obserwacji ostatecznie determinującej układ odniesienia, fotony znajdują się w klasycznej superpozycji kwantowej, czyli były zorientowane zarówno wertykalnie jak i horyzontalnie.

Oznacza to, że obserwator odczytujący wskazanie zegara determinuje splątanie kwantowe, wpływając na wszechświat, którego częścią się staje. Następnie taki obserwator jest w stanie odebrać polaryzacje kolejnych fotonów na podstawie kwantowego prawdopodobieństwa.

Koncepcja ta jest bardzo kusząca, ponieważ wyjaśnia wiele rzeczy, ale w naturalny sposób prowadzi do konieczności istnienia „super-obserwatora”, który byłby ponad te wszystkie determinizmy i kontrolowałby wszystko, jako całość. Innymi słowy, próba zrozumienia czy jest lub czym jest czas, w naturalny sposób przybliża nas do pojęcia celu istnienia Boga.- John Moll

Oczywiście, nie wszyscy zgadzają się z teorią, że czas nie istnieje, że jest splątany ze wszechświatem, czy że istnieje też Bóg ( choć, nawet jego istnienia właśnie dowodzi się nieraz kwantowo, co nawet dla mnie jest bzdurą).

Takim krytykiem jest choćby Lee Smolin, który próbuje obalić teorię strun ( słyszeliście o niej?) i teorię wielu wszechświatów, która po dokonaniach Einsteina w fizyce dominuje.

Jak widać i środowisko fizyków jest podzielone. Także w kwestii czasu. Czy on istnieje, czy nie?

Widzimy na pewno jego upływ, widzimy po sobie, odczuwamy jak się starzejemy. Czas może nie istnieć jako wielkość, ale, do cholery "coś się dzieje" przecież!

Dlatego, widzicie, wprowadzono pojęcie strzałki czasu, w 1927 roku. Być może, dzięki tej strzałce, możecie świętować swój nowy rok i postanawiać i upijać się do nieprzytomności wręcz szampanem (czego nie polecam).

Ta strzałka to jednak nic innego jak teoria, która mówi o tym, że czas upływa w jednym jednym kierunku. Proste jak konstrukcja cepa, ale jak zawsze, przyszli mechanicy kwantowi i musieli wtrącić swoje 3 grosze.

26 lat temu, Seth Lloyd przedstawił jako pierwszy teorię, według której splątanie kwantowe (to powyższe, jakby ktoś się zgubił) może wyjaśnić właśnie strzałkę czasu, to że czas sobie biegnie w jednym kierunku, my się starzejemy, kawa stygnie zamiast się nagrzewać i ludzie umierają. A nie odwrotnie.

Naukowiec zdał sobie sprawę, że niepewność kwantowa oraz sposób, z jakim się rozprzestrzenia, gdy cząsteczki stają się coraz bardziej splątane, mogą być prawdziwym źródłem strzałki czasu.

Lloyd przez kilka lat studiował ewolucję cząstek w zakresie zmian zero-jedynkowych. Odkrył, że gdy cząstki stają się coraz bardziej splątane ze sobą, informacja która je pierwotnie opisywała, może zmienić się i opisywać układ splątanych cząsteczek jako całość. Ostatecznie, korelacje zawierały wszystkie informacje, ale poszczególne cząstki nie zawierały żadnych. Naukowiec odkrył, że w tym momencie cząsteczki dochodzą do stanu równowagi, a ich stany przestały się zmieniać. Jako przykład podano kawę, która schłodziła się do temperatury pokojowej.

W 2009 roku, zespół uczonych z Uniwersytetu w Bristolu (Popescu, Short, Linden i Winter) udowodnił, że gdy obiekt oddziaływuje z otoczeniem, przykładowo gdy cząsteczki z filiżanki kawy zderzają się z powietrzem, informacje o ich właściwościach „wyciekają” na zewnątrz i stają się „rozmazane” w całym środowisku. Utrata informacji powoduje, że stan kawy stagnuje, nawet gdy stan czysty całego pomieszczenia nadal ewoluuje. Popescu powiedział, że jej stan przestaje się zmieniać w czasie.

Gdy stan czysty pomieszczenia ewoluuje, kawa mogłaby nagle stać się niezmieszana z powietrzem i wprowadzić własny czysty stan. Jednak istnieje znacznie więcej stanów mieszanych niż stanów czystych, dostępnych dla kawy, przez co praktycznie nigdy się nie zdarzają. To statystyczne nieprawdopodobieństwo daje strzałce czasu wrażenie nieodwracalności. - j.w.

Jak widać, podejście do czasu zmienia się, stale jest badany i..stale nie wiemy, czy istnieje. Choć dla nas wydaje się on oczywisty, według wielu fizyków, nawet nasza zdolność do zapamiętywania przeszłości, a nie przyszłości jest...iluzją, jest kwestią znów, splatania kwantowego. To, że zapamiętujemy to, co się pozornie wydarzyło w przeszłości ( a tych stanów być może nie ma, to tylko rzecz prawdopodobieństwa) to kwestia oddziaływania cząstek stanowiących nasze JA a cząstkami reszty wszechświata. Bo gdy czytasz nawet ten tekst mój drogi czytelniku, tój mózg staje się skorelowany z otoczeniem, z monitorem za pomocą fotonów, które docierają do twoich oczu. A te cóż...przekazują dalej, do mózgu. Nadal fotony, fotony, fotony...cząstki które plączą się w tym wszechświecie. Być może, nie jedynym.

Czy czas więc płynie, czy w ogóle istnieje, czy istnieje coś, co możemy nazwać przeszłością, czy w ogóle istnieje tu i teraz w sensie kwantowym? Otóż, to pytania nadal bez odpowiedzi.

Odpowiedzi, po które nadal staramy się sięgnąć jako ludzkość ale...być może, te odpowiedzi nie są wcale dla nas. Choć rozumiemy już tak wiele, być może jest to tylko kropla w całym oceanie.

Jednak my, maluczcy, czas odczuwamy. Mówimy że goi rany. Bywa względny przez tęsknoty czekające na spełnienie i pragnienia. Nadajemy mu wielkie znaczenie gdy cierpimy, zapominamy o nim, gdy przepełnia nas radość.

Czy czas istnieje czy nie, zapewne, drogi czytelniku, nie ma dla ciebie dzisiaj znaczenia. Bo nadchodzi kolejna data graniczna, która może i jest ułudą w pracowni fizyka, ale dla ciebie być może znaczy wiele.

Dlatego nie będę ci już więcej mieszać w głowie, choć przecież, zastanowić się nigdy nie zaszkodzi.

Choć dla mnie to tylko data graniczna i nie odczuwam wielkiej podniety, sama będę się bawić w towarzystwie dobrych ludzi, z którymi pewnie wypiję znów, odrobinę za dużo. Może w tym roku ja zatańczę na sole, może będę bezwstydna. Po prostu będę się bawić, pewnie jak i wy, bez znaczenia, czy z okazją czy bez niej. Bo czy czas upływa, czy w ogóle nie istnieje, nie ma znaczenia.

Nie ma znaczenia, bo w skali samego siebie, jednego wszechświata, tu i teraz które może jest ułudą, ale w tej skali masz tylko jedno życie i należy z niego korzystać. Należy żyć po prostu dobrze, choć może nawet się nie istnieje.

Czuję że oddycham, a więc jestem.

Zatem, może trochę na przekór fizykom znów, a na przekór sobie, pomimo dziwu czasu który w naszej świadomości istnieje, chciałabym po prostu wszystkim życzyć dobrego wejścia w ten nowy rok. Nie powiem, żeby był najlepszym jaki was spotka, bo to dopiero byłoby przerażające, stale przecież trzeba oczekiwać lepszych i lepszych rzeczy. Nie powiem by był po prostu tylko radosny i szczęśliwy, by nie spotkało was nic złego. Bo złe rzeczy przynoszą najcenniejszą naukę, o czym i w 2014 dowiedziało się wiele osób. Życzę więc wam po prostu, żeby ten rok był wspaniałą przygodą, pełną dobrego i złego, w równowadze, życzę nie tego, co ma was spotkać, a tego, co z iluzją czasu zmienia się w nas, na lepsze. Rozsądnej pokory wobec losu, umiejętności rozróżnienia kiedy i z losem walczyć trzeba,odwagi, odrobiny szaleństwa. W nowym roku po prostu znów róbcie swoje i dużo się śmiejcie. I tyle, mam nadzieję, wystarczy.

Znów w kolejnym roku, czy istnieje czy nie, po prostu żyjmy, jakby wszystko było możliwe.

Wszystkiego dobrego gdy przywitacie 2015!

P.S. Dziękuję też Lusi, która, może świadomie a może nie, zmusiła mnie, bym w swoim życiu zastanawawiała się znów się nad czasem. Dzięki więc za inspirację:)