O drapaniu, głaskaniu, mizianiu i małpkach pana Harlowa, czyli o potrzebie dotykania i mocy dotyku

Zapach koni i stajni. Zapach dymu z ogniska. Wesołe iskry skaczące wprost do nieba.

Poczucie pod sobą silnego, końskiego grzbietu, silnych mięśni pracujących tak naprawdę bez najmniejszego wysiłku. Poczucie miękkich chrap na swojej twarzy, obwąchiwanej uważnie przez ogromnego gniadego ogiera. Delikatne łaskotanie grzywy, miękka sierść pod dłonią.

Tak, uwielbiam swoje zajęcia z hipoterapii i luną atmosferę tuż po nich, gdy można samemu dosiąść konia albo wyszczotkować mu sierść. Cudowne, delikatne i silne zarazem stworzenia, podchodzące tak ufnie, tak naturalnie. Podchodzące do człowieka jak do przyjaciela, wiedzące, że są też po to, by swoim niektórym przyjaciołom pomagać.

Zawsze po spędzeniu paru godzin w stadninie, z pacjentami i końskimi lekarzami czuję się świetnie. Kolejne miejsce, w którym wypoczywam, mimo wszystko ciężko pracując.

Po zajęciach, wyczyszczeniu z błota koni które przyszły z wybiegu albo tych, na których można było pogalopować, usiedliśmy przy ognisku. Ładna pogoda, nie szkodziło w kilka osób, już po wszystkim zrelaksować się na miejscu. Pani Krysia załatwiła nawet gdzieś na boku piwo, a co tam, jesteśmy po godzinach, możemy wspólnie pod chmurką, przy zapachu dymu wypić i po piwie.

Przysiadłam się do Kaśki i Natalii, dwóch trochę postrzelonych, jak najbardziej pozytywnie dziewczyn z mojej grupy. Rozmowa która zaczęła się omawianiem nowego faceta Natalii, który notabene jest moim współlokatorem, przeszła na tematy medyczne.

-Wiesz, te wszystkie ćwiczenia, kładzenie się na koniu i tak dalej naprawdę dużo daje tym dzieciakom- mówiła z zachwytem Kaśka, przeżywając jeszcze raz wcześniejsze zajęcia.

-No tak, kwestia rozwoju mięśni, napięcia...-zaczęła wymieniać książkowo Natalia.

-A ja sądzę, że to nie tylko o to chodzi. To też kwestia psychiczna- zaczęłam jak to ja po swojemu- I nie chodzi mi tylko o zwykłe nie wiem, aktywizowanie jakieś...ale wiecie, to kwestia kontaktu człowieka ze zwierzęciem. Zawsze przecież człowiek czuje się lepiej jak sobie choćby kota pogłaszcze.

-No, jak Natalia tego w stajni!- zaśmiała się Kaśka, przypominając, jak to jeden ze stajennych kotów rozpływał się całkiem pod pieszczotami, wyginając się, żeby go podrapać tu i ówdzie. Przypominając sobie ten obraz, pomyślałam jeszcze o jednym.

O dotyku.

Czasem mam wrażenie, że wszystko można tak naprawdę do tego sprowadzić. Jak choćby terapie dla osób z różnymi schorzeniami, w których uczestniczą zwierzęta. Konie, psy z najbardziej znanych czy cała gama innych łagodnych stworzeń o wielkim sercu. Bo i one mają wielkie serca, ale o tym kiedy indziej.

Czasem mam wrażenie, że o to przede wszystkim chodzi. Człowiek po prostu może się wreszcie nieraz do kogoś w pełni przytulić. My, ludzie, mamy między sobą cholerne bariery, jeśli o dotyk chodzi. Zwierzęta nie protestują, chyba że nie mają same nastroju, ale te przynajmniej, które pracują jako terapeuci. Pozwalają przylgnąć do siebie całym ciałem. Poczuć jednemu sercu, pokazać, jak bije drugie. Dają całe swoje ciepło, miękkość i siłę swojego ciała, dzielą się nim często z tymi, których ciało nieraz na co dzień zamiera. Poczucie siły końskich mięśni pod sobą nie tylko wymusza na chorym napisanie własnych mięśni, ich pracę. Te mięśnie powodują też, że robi się cieplej pod sercem. Staje się jednym z drugą istotą...a cholera jasna...wszyscy tego potrzebujemy.

Dotyk to najpierwotniejszy ze zmysłów. Najpierwotniejszym dla nas w sensie dosłownym- już w łonie matki jako pierwszy odczuwaliśmy dotyk. To pierwsza forma naszego kontaktu ze światem, gdy tworzone jest nasze ciało.

"Pierwsza wrażliwość na dotyk pojawia się w okolicy ust i nosa około 6 tygodnia życia płodowego, a już w 12-14 tygodniu dziecko reaguje na dotyk niemal całą powierzchnią ciała. W miarę doskonalenia się zmysłu dotyku, do życia powołany zostaje ruch. Dziecko zaczyna poznawać swoje ciało, rozbudzają się w nim pragnienia i emocje. Dziecko dotyka ust, twarzy, ssie kciuk a kiedy go gubi – najzwyczajniej na świecie płacze. Dzięki dotykowi, już w życiu płodowym dziecko nie tylko czuje, ale też odczuwa emocje i myśli. Myśli, bo dotyk wiąże się przecież z ruchem. Żeby wykonać ruch, trzeba z kolei „czuć” swoje ciało ( tzw. czucie głębokie) i potrafić ten ruch zaplanować. A żeby być w stanie zaplanować cokolwiek, trzeba wiedzieć jak, zatem - trzeba pomyśleć. W podobny sposób, dotyk doskonalony przez 9 miesięcy w życiu płodowym, pobudza do rozwoju pozostałe zmysły, np. słuch. Myli się ten, który uważa, że przed narodzeniem dziecko nie słyszy. Słyszy. I to słyszy na długo przed tym, jak jego ucho będzie zdolne do odbioru dźwięków (przełom 5-6 miesiąca ciąży). Na samym początku dziecko odczuwa dźwięki za pomocą…skóry, w której ukryty jest zmysł dotyku.

Dotyk to zmysł, którym w pierwszych latach życia najdokładniej poznajemy i badamy świat. To zmysł, dzięki któremu uczymy się czym jest przyjemność, zmysł, który informuje nas najdosadniej, przez ból o tym, co złe i stanowi dla nas zagrożenie. Uczy nas, co może nas skrzywdzić ale też pomaga nam, gdy jesteśmy krzywdzeni.

Nie bez powodu, gdy jest nam źle, gdy płaczemy, zwijamy się w kłębek. Nie bez powodu gdy zostajemy przestraszeni, odruchowo sięgamy do swojej twarzy, przykładamy rękę do policzka. Według jednego z moich ulubionych biologów, pana Desmonda Morrisa, te odruchy są substytutem dotyku drugiej osoby, która może dać nam ukojenie. Tak naprawdę, są substytutem poczucia bezpieczeństwa- bo to właśnie często zapewnia nam dotyk.

Tak samo, gdy odczuwamy ból, często sami gładzimy miejsce, w którym pulsuje, męczy nasze ciało. Nic dziwnego. Dotyk, nawet gdy próbujemy zapewnić go sobie sami, wytwarza w nas hormony i neurostymulatory, choćby serotoninę, hormon szczęścia, czy oksytocynę, oraz inne, które działają tak naprawdę przeciwbólowo. Dotyk nie działa przeciwbólowo tylko jako placebo więc. Działa dosłownie, biologicznie, pomagając nam znieść najtrudniejsze chwile.

Dzięki dotykowi lepiej śpimy, podnosi się nasza odporność, łatwiej walczymy z chorobą nowotworową jeśli się nam przytrafi, dzięki niemu mobilizujemy odpowiedź naprawczą w naszym genomie, zwalnia praca naszego serca, wyrównuje się ciśnienie.

Oprócz tego, co raczej oczywiste, dotyk pełni funkcję komunikacyjną. Przecież to za jego pomocą możemy przekazać nieraz całą czułość, emocje czy myśli, których nie jesteśmy w stanie wyrazić słowami. Dotyk mówi, a jego język jest całkowicie uniwersalny, w świecie wszystkich żywych stworzeń. To język ponad podziałami.

Dotyk więc koi, leczy nieraz, pomaga przetrwać najtrudniejsze chwile i wyrazić to, co niewyobrażalne wręcz w języku słów. Mimo to, mam wrażenie, że zmysł dotyku jest w naszych głośnych i przejaskrawionych czasach niesamowicie zaniedbywany. Zaniedbywany choć...w pewien sposób, człowiek niedotykany, jak to zwierzę, "umiera".

Na pewno słyszeliście o słynnym eksperymencie Harry'ego Harlowa, amerykańskiego psychologa rozwojowego. Jeśli nie, już tłumaczę.

Harry Harlow w serii przełomowych eksperymentów, opisanych w 1958 roku w artykule „Natura miłości”, pokazał jednak, że potrzeba miłości, wyrażana u zwierząt przez dotyk, może być tak samo pierwotna jak głód czy pragnienie.
Aby udowodnić, że zaspokajanie potrzeb dziecka przez matkę nie ma związku z kształtowaniem się między nimi więzi, należało stworzyć sytuację, w której matka nie będzie zaspokajała jego potrzeb, a elementami środowiska, w którym dziecko przebywa, będzie można łatwo manipulować. Przez wiele lat Harlow prowadził eksperymenty nad procesami uczenia u rezusów (gatunku małp zaliczanych do małp wąskonosych, które są pod względem biologicznym bardzo podobne do ludzi). Małpami biorącymi udział w takich badaniach od urodzenia opiekują się ludzie. Dzięki temu ich pierwotne potrzeby są zaspokajane lepiej niż gdyby wychowywały je matki-małpy, np. mają odpowiednio wyważoną dietę i opiekę medyczną.
Harlow zauważył, że małe małpki wychowywane w jego laboratorium bardzo przywiązywały się do bawełnianych szmatek, które pokrywały podłogi ich klatek. Lgnęły do nich, a kiedy podczas sprzątania klatek szmatki były wyjmowane, małpki złościły się. To przywiązanie było widoczne już w pierwszym dniu ich życia, a z czasem stawało się nawet silniejsze. Małpki w klatkach bez szmatek rozwijały się słabo, mimo że miały zapewnioną odpowiednią dietę i opiekę medyczną. Kiedy dostarczano im szmatki do klatek, ich stan zdrowia polepszał się i stawały się wyraźnie zadowolone. Na podstawie tych obserwacji Harlow sformułował hipotezę, że u tych małp musi istnieć – obok takich potrzeb jak głód czy pragnienie – pierwotna potrzeba bliskiego kontaktu z czymś miękkim i wygodnym. Z czymś, co w pewien sposób jest substytutem drugiej istoty.
Aby zweryfikować tę hipotezę, Harlow przeprowadził serię pomysłowych eksperymentów, w których wykorzystał specjalnie skonstruowane dwa rodzaje „matek” zastępczych. Obie miały taki sam drewniany szkielet, wyposażone były w „pierś”, która dostarczała mleko oraz żarówkę, która miała zapewnić ciepło. Ich wielkość była zbliżona do wielkości dorosłej małpy. Różniły się jednak powierzchnią: jedna była pokryta gąbczastą gumą i tkaniną frotte, a druga drucianą siatką. W eksperymencie wzięło udział osiem małpek, które losowo przydzielono do dwóch grup. W klatce każdej małpki umieszczono zarówno „matkę” drucianą, jak i miękką. Małpkom z grupy pierwszej mleko dostarczała miękka „matka”, a małpkom z grupy drugiej „matka” druciana. Przez pięć pierwszych miesięcy życia małpek liczono czas, który spędzały one na bezpośrednim kontakcie z każdą z „matek”.
Wyniki są jednoznaczne. Niezależnie od tego, która „matka” dostarczała mleko (miękka czy druciana), wszystkie małpki spędzały praktycznie cały czas przywierając do tej miękkiej. Nawet te, które były karmione przez „matkę” drucianą, opuszczały „matkę” miękką tylko na czas karmienia (i to krótki) i natychmiast wracały do niej. Niektóre małpki nawet w trakcie pobierania pokarmu od „matki” drucianej były przyczepione do miękkiej „matki”. Chociaż małpki w obu grupach jadły taką samą ilość pokarmu i osiągały podobną wagę, to te z grupy karmionej przez „matkę” drucianą gorzej trawiły mleko i często miały biegunki. Sugeruje to, że brak miękkiej „matki” był czynnikiem stresującym.
Badania Harlowa wykazały istotną rolę komfortu w kontakcie dla ukształtowania się przywiązania pomiędzy małymi małpkami i ich matkami. Czynnik ten okazał się o wiele bardziej znaczący niż dostarczanie pożywienia przez matkę. Nie można jednak powiedzieć, że karmienie nie ma związku z budowaniem przywiązania. Przecież karmienie, to również okazja do cielesnego kontaktu między matką a dzieckiem, jeśli mówimy o prawdziwych stworzeniach. Więź nie tworzy się więc przez zaspokajanie potrzeby głodu- a potrzeby bliskości. Potrzeby dotyku.
Wyniki badań Harlowa zmieniły sposób, w jaki postrzegamy związek między matką i dzieckiem. Bo choć Harlow przeprowadzał swoje eksperymenty na małpach, to badania nad ludźmi pokazały, że w znacznym stopniu wyniki jego badań możemy uogólniać również na człowieka.
Czyż dzieci nie przywiązują się do zabawek-przytulanek, kocyków i innych miękkich przedmiotów? Nie różnimy się przecież biologicznie, a jak się okazuje, i psychicznie za wiele od małp czy od innych zwierząt.
Potrzebujemy dotyku. Bez niego dopada nas stres, z którego czasem nawet nie zdajemy sobie sprawy. Jeśli nie nauczymy się dotykania we wczesnym okresie życia, lub jeśli ten dotyk będzie "zły", będzie sprawiał ból, przynosił cierpienie, mamy o wiele trudniej w późniejszym życiu. Jak bowiem okazuje się, osoby w których domach istniały większe bariery wobec przytulania, okazywania uczuć za pomocą dotyku właśnie, mają niejednokrotnie problemy z budowaniem więzi międzyludzkich, odbieraniu emocji czy wchodzeniu w związki i problemy seksualne.
Jak się okazuje, dotyk nie jest potrzebny nam tylko w kwestii naszej duszy, naszej psychiki. Także potrzebuje go ciało. Jak pisałam wcześniej, dotyk łagodzi ból, ciało dotykane wydziela więcej neurostymulatorów i hormonów, które łagodzą nasze napięcie. Co więcej, nasze ciało, gdy odpowiednio często dotykane, jest zdrowsze. Noworodki, które są częściej przytulane, szybciej przybierają na wadzę i zaczynają się rozwijać. My sami, gdy jesteśmy dotykani jako dorośli, niwelujemy napięcie mięśniowe, czemu wdzięczny jest nasz kręgosłup, rzadziej chorujemy na schorzenia układu pokarmowego czy nerwowego. Po prostu, rzadziej dotykani, rzadziej przytulani, częściej chorujemy. Niektórzy lekarze i biolodzy uważają nawet, że czasem choroba potrafi być wręcz cichym błaganiem naszego ciała i psychiki o zauważenie. To czasem wręcz wołanie o jakikolwiek dotyk, w tym przypadku choćby...personelu medycznego. Wiele schorzeń psychosomatycznych ustępuje bowiem po...dobrym, długim masażu.

Ciało i dusza potrzebują po prostu dotyku. Jednak, w naszych czasach dotyk jest często kojarzony z czymś nieprzyjemnym, lub, w naszej kulturze, dotyk jest od razu kojarzony z czymś erotycznym. Stawiamy między sobą dotykowe bariery, krzycząc o sferze intymnej, zapominając o tym, że kiedyś jak małpy iskaliśmy się w jaskiniach i był to najlepszy sposób na podtrzymanie więzi w naszym małym stadzie.
Jasna sprawa, nie każdy lubi być dotykany, nie każdy ma taką samą potrzebę na głaskanie, przytulanie, uścisk czy nawet ocieranie się o drugą istotę. Oczywistym jest, że dotyk niepożądany jest dla nas po prostu rzeczą przykrą. Ale dla mnie osobiście przerażającym staje się to, gdy osoby sobie bliskie nie dotykają się, nie potrafią się przytulać. Nawet niektóre pary małżeństwa nie potrafią okazywać sobie czułości, dotykać się po prostu, bez podtekstów. W wielu rodzinach dziwnym jest przytulenie mamy czy brata, siostry. Wielu przyjaciół nie dotyka się w żaden ze sposobów, choć...nawet nieraz by chcieli.

To wszystko prowadzi nieraz do absurdalnych, jak dla mnie, sytuacji. Niemcy choćby, jak to oni, zawsze z wielką ilością pomysłów adekwatnych do naszych czasów powołali coś na wzór prywatnych opiekunek, które zjawiają się w domach osób chorych i samotnych, przytulają, głaszczą. Ich zadaniem jest pozostawienie „klienta” w lepszym nastroju, z wyższą samooceną. Podobne praktyki można spotkać we Włoszech. Szwajcarzy stworzyli miejsce, do którego może przyjść każdy chętny do darmowych uścisków. Wystarczy ukończyć 16 lat. Akademia przytulania organizuje tak zwane niedziele z przytulaniem. Oferta skierowana jest nie tylko do singli . W zbiorowym przytulaniu mogą brać udział także osoby będące w stałych związkach. W Nowym Jorku pracują na pełen etat zawodowe "przytulaczki", które przychodzą do domu na określony czas i przytulają samotnych, pozbawionych w życiu czułości biznesmenów. Jak widać, nawet w szybkich czasach potrzebujemy tej cholernej czułości i bliskości drugiej istoty. Nawet namiastek, które po prostu pozwalają nam nieraz jakimś cudem przetrwać.
Bo bez dotyku po prostu coś w nas umiera.

Sama, robiąc teraz swoje praktyki w domu opieki widzę, jak dotyk jest potrzebny ludziom samotnym. Widzę, jak moje kochane ptaszyny chwytają mnie za ręce i proszą o dotyk, choć niby nic nie rozumieją. I właśnie tym dotykiem można im przekazać najwięcej. Można pokazać "tak, jestem tutaj, wszystko będzie w porządku". Tym dotykiem można odprowadzić do snu i sprawić, że ból nowotworu będzie choć przez chwilę mniejszy. Można sprawić, że ktoś poczuje się choć przez chwilę bezpieczniej i zapomni o tym, gdzie jest i jak bardzo cierpi. Właśnie dotykiem to wszystko można sprawić.
Widzę też, jak po tygodniu, gdy nie było mnie w domu, stęsknił się za mną mój mąż. Przyzwyczajony do wiecznego głaskania i przytulania, otulenia moim ciałem w nocy. Przez pierwsze dwie nie mógł spać. Stęsknił się więc za moim ciałem,ciałem drugiego bliskiego człowieka, za dotykiem, za głaskaniem po głowie i gdy wróciłam w piątek, łasił się jak kot. Sama zauważyłam, jak po tygodniu rozłąki moje ciało wręcz dopominało się o przytulanie, głaskanie- bo tak można najlepiej przecież okazać sobie miłość czy radość ze spełnionej tęsknoty. W miłości przecież..najlepiej mówi się ciałem. Dotykiem.

Tak więc moi drodzy...dotykajmy się! Nie mówię, że mamy przesadzać w tej kwestii i rzucać się na obcego człowieka na ulicy, bo w najlepszym wypadku wylądujemy na szpitalnym oddziale ratunkowym z podbitym nosem albo na posterunku policji. Nie mówię, że mamy łapać za rękę kelnerkę w restauracji czy ocierać się o kogoś w tramwaju. Ale nie bójmy się dotyku takiego po prostu, między bliskimi swoimi, nie bójmy się podejść do kogoś kogo już wpuściliśmy do swojego świata i po prostu przytulić go. Czasem może i mówiąc, że się kocha choć...ten gest czasem przecież mówi o wiele więcej. Nie bójmy się nieraz dotyku ręki starszego człowieka, który nie ma nikogo i łapczywie chwyta się nas jak umierający łapie ostatnie tchnienie. Nie odwracajmy się od dzieci, które czasem, przypadkiem, nas właśnie chwycą w przelocie, szukając przypadkowej czułości, bo mają tą ufność, którą w nas zabiło nasze społeczeństwo.
Nie bójmy się po prostu kontaktu, radości uścisku, bo też samu go potrzebujemy. Nawet, gdy sądzimy, że jest inaczej.
Zróbmy to więc dla siebie, a także dla drugiego człowieka. Bo co nam szkodzi, tak naprawdę? Wyjdźmy nieraz ze swoich skafandrów niedotykalności, skafandrów fizycznej, dosłownej znieczulicy. Możemy dawać i brać w ten sposób bez zbędnego rozmyślania i krygowania się, czy wypada, czy warto. Bo warto, naprawdę.

Bez dotyku się umiera. Możemy jednak w tej kwestii stać się nieraz wręcz nieśmiertelni. Właśnie staram się na tą nieśmiertelność też pracować, żeby nie było, że jestem hipokrytką. Właśnie jestem głaskana po nogach na zapas, na kolejny tydzień, przez mojego Męża. Znów wyjeżdżam i tam gdzie będę, nawet obcym przecież ludziom postaram się coś owym dotykiem przekazać. Przytulę swoją schorowaną mamę, nie raz, nie dwa. Bo dotyk ma terapeutyczną moc. Przekonajcie się sami- z tym zadaniem was zostawiam, Pogłaszczcie chociaż psa :)