O uwikłaniu w historię, cierpiętnictwie i sztuce wybaczania, czyli o tym, że każdy z nas jest Ormianinem

-System?- zapytała Młoda, kiedy staliśmy z moim kumplem z pracy ( którego tak naprawdę znałam wcześniej, okazało się, że pracuję z 3 innymi osobami, które znam z innych miejsc. Świat jest mały ) pod budynkiem, w którym pracuje. Wpadła na chwilę, oddać mi książkę, którą miałam przekazać dalej. Krążąca biblioteka wymian.

-Mhm- powiedział Kuba, zaciągając się papierosem, mając przewieszone przez bluzę słuchawki. Oczywiście, jak zawsze, nie wyłączył odtwarzacza.

-Nawet ich lubię.

-Nawet jak to Ormianie?

Ja przewróciłam oczami, bo już wiedziałam, o co mu chodzi. Już raz mieli pewną dyskusję, gdy się poznali, bo Kuba to historyk i pewnych rzeczy się czepia. Młoda tez przewróciła oczami. No tak.

Turcy. Ormianie. Znowu.

-Tak, nawet jak to Ormianie. Nawet jakby to byli Grecy. Gorzej, że to oni nie lubiliby mnie.- odcięła się i ucięła dyskusję. Bo takiej dyskusji chyba nie byłoby sensu ciągnąc, zresztą, nam kończyła się przerwa.

Nie wiem czy tak jak Kuba, znacie historię i pewnie niesnaski na linii Turcy- Ormianie. W większościach szkół, na lekcji historii skrupulatnie się to pomija, bo nie ma czasu. Nie ma przecież jak to nasz idealny, kochany system edukacji.

W każdym razie, był rok 1915.

Wiele, wiele lat wcześniej, bo około 300 roku Armenia była jednym z pierwszych państw, które wprowadziły chrześcijaństwo. Była też jednym z bardziej agresywnych, a może muszących się bronić państw chrześcijańskich, bo już w 451 roku stoczyła pierwszą bitwę w obronie chrześcijaństwa. Można więc powiedzieć, że od zarania dziejów, Ormianie byli wierni swojej wierze, i od zawsze byli bardzo niepokorni.

Jednak w 1915 roku nie chodziło tak naprawdę o religię. Nie wiem czy wiecie, ale istniała wttedy już Turcja, którą rządził tzw. triumwirat, Enwer Pasza, Talaat Pasza i Dżemal Pasza. W Turcji żyło wtedy około 2,1 mln Ormian, również w stolicy, Stambule.

Całe państwo było dość młode, a raczej idee w nim panujące. Do władzy doszli właśnie tzw. młodoturkowie, którzy nieśli ze sobą kaganek idei oświecenia. A każda zmiana, jak wiadomo, niesie ze sobą chaos. Za chaos obwinia się mniejszości. Tak obwiniano Żydów w średniowiecznej Europie o każdą epidemię i tak obwinia się obecnie Muzułmanów w Europie o chaos gospodarczy. Wiadoma sprawa, mniejszości oskarża się najłatwiej.

Panowie Paszowie wydali więc dekret. 24 kwietnia 1915 roku Talaat Pasza będący ministrem spraw wewnętrznych napisał: „Rząd zdecydował się na totalną eksterminację Ormian.”

To zapoczątkowało również szeroko zakrojoną akcję deportacyjną. Tak rzeź Ormian opisuje jeden z historyków, pan Lang: „Niemowlęta zabierano do sierocińców, które okazały się jamami wykopanymi w ziemi: wrzucano tam dzieci żywcem i grzebano pod stosem kamieni. Z kobiet i starców formowano karawany i zmuszano ich pieszo do wielokilometrowego marszu w kierunku Aleppo i innych punktów zbiorczych na terenie Syrii. Po drodze napadały ich bandy, którym władze pozwalały na morderstwa i grabież dobytku. Deportowanym nie dawano pożywienia ani wody, wielu rychło utraciło zmysły i zmarło z pragnienia.”

Szacuje się, że podczas Rzezi Ormian zmarło około 1,5 mln ludzi. To drugie po Holocauście, największe ludobójstwo w historii ludzkości, pierwsze, które zostało zaplanowane na taką skalę i udokumentowane. Cały świat nie zwracał na nie uwagi, gdyż oczy były zwrócone na fronty pierwszej wojny światowej. Zresztą, nie wczoraj a także i dziś przecież Europa nie bardzo przejmuje się Bliskim (czy Dalszym) Wschodem.

Plan władzy tureckiej powiódł się. Z około 2 mln ludności ormiańskiej w Turcji pozostało ok. 150 tys. Z dumą oznajmiano, że „krew ormiańska przestała istnieć”.

Do dzisiaj Turcja nie przyznała się do Rzezi Ormian. A raczej- rząd Turecki. Choć Francja swojego czasu wymagała, by przyznanie się do Rzezi Ormian było warunkiem do przystąpienia Turcji do Unii Europejskiej, Turcja nadal pozostaje głucha na pewne wołania. Na jęki i demony przeszłości.

Ormianie do dziś żyją rozproszeni w diasporach na całym świecie, do dziś w pewien sposób nienawidzą Turków. Nie można im się dziwić, jednak....

Ja tą historię znam i po pytaniach Kuby o Ormian, jak Turczynka może lubić Ormian właśnie, uaktywniło mi się moje wredne, przyspieszone myślenie. Nadal po spotkaniu z Dżibrilem, mająca trochę przemyśleń, do tego myśląca o pewnym wyjeździe na stałe, dołożyłam nowe myśli.

Wszyscy jesteśmy ofiarami historii...a nieraz chcemy nimi być. Ale niczego się nie uczymy.

Weszliśmy do windy.

-Kubuś?

-No?

-Z czym kojarzy ci się język niemiecki?

-No jak to z czym? Wszystko brzmi jak rozkaz rozstrzelania!

-Dobra...to ja się nie dziwię, że się jej czepiałeś o Ormian...

-Ale o co ci chodzi?

-O nic. Pomyśl.

-Czujesz się Ormianinem.

-Że hę?

-Kurwa, nie mam czasu ci tego tłumaczyć- zaśmiałam się i usiadłam na swoim stanowisku w pracy.

Wróciłam do domu i znowu myślałam. Każdy Polak czuje się trochę Ormianinem. Każdy Ukrainiec czuje się teraz pewnie Ormianinem. Każdy Żyd jest Ormianinem. Każdy Wietnamczyk po inwazji USA czuje się Ormianinem. Wszyscy jesteśmy Ormianami ale...przez to jesteśmy więźniami historii.

Historia ma to do siebie, że może nas zarówno czegoś nauczyć i wyzwolić, ale może tak samo nas całkiem ogłupić i zniewolić. Założyć nam kajdany nie naszych wspomnień i nie naszej nienawiści.

Niedawno czytałam bardzo ciekawą i mądrą książkę mojej ukochanej pisarki, Elif Safak, „Bękart ze Stambułu”. Opowiada ona właśnie w lekki i genialny sposób, trochę zabawnie momentami a momentami bardzo poważnie m.in. o wzajemnych antagonizmach między Turkami i Ormianami. O wpajanej od dziecka nienawiści do oprawców we współczesnym świecie...gdzie już oprawców nie ma. Nie ma wśród narodu, choć sam rząd, samo państwo bywają w tej kwestii niezbyt mili. Mówi o niemądrym pławieniu się w cierpieniu, cierpiętnictwie, podczas gdy zapomina się, że z pewnymi rzeczami można się pogodzić, nadal pamiętając. Że można pogodzić się z tym co było...i uzyskać pokój w sercu. I uzyskać pokój na świecie. Między pojedynczymi ludźmi...a kto wie? Może i między narodami? Bo te z ludzi przecież się składają.

A nagle okazuje się, że narody mogą się nienawidzić, a ludzie być ponad to- i mogą się kochać. Mogą tworzyć wielkie rodziny, połączone więzami krwi, ale i przyjaźni.

Ale jednak często wolimy być pamiętliwi...i wolimy też cierpietnictwo.

Och...a kto jest specjalistą w cierpiętnictwie jak nie my, Polacy? Ze swoją wieczną martyrologią, ze swoim rozdrapywaniem ran i nienawiścią do potomków tych, którzy nas skrzywdzili? Właśnie czytając książkę Elif Safak, miałam momentami wrażenie, że pewne zachowania Ormian są bardzo podobne do zachowań wielu Polaków. Choć, może też każdego narodu po kolei...ale nasz znam najlepiej ( nawet nie będąc patriotką- bo nie, nie jestem nią. )

Wszyscy jesteśmy więźniami historii.

Choćby te żarty. O tym, że każde niemieckie słowo brzmi jak rozkaz rozstrzelania. O tym, że każda Niemka brzydula i to kara za wojnę. W żartach kryje się wiele prawdziwych ludzkich przekonań. O tym, że Niemca trzeba okradać bo inaczej to kolaboracja. My po prostu nadal mamy żal. Tak samo jak diaspory Ormiańskie nadal mają żal do Turków za 1915 rok. Tak samo jak Żydzi mają pretensję i żal o Holocaust. Palestyńczycy mają pretensję do Ludu Izraela za to co robił i robi teraz, Gwatemala ma pretensję do amerykańskich agentów CIA a Kazachstan ma pretensje do Związku Radzieckiego. Chwila, do Rosji. Do tej też i my stale mamy pretensje. (mówię o tych historycznych, nie o tym, co teraz się dzieje...Rosja przegina. Ale nie Rosjanie. To różnica.).

Nie mówię, że ten żal nie ma uzasadnienia. Nie mówię, że co się stało to się odstanie ale...czasem trzeba odpuścić. Pamiętając, można odpuścić.

Historia była. Pewne rzeczy, godne potępienia się zdarzyły i trzeba, koniecznie trzeba o nich właśnie pamiętać, jeszcze lepiej, wyciągać z nich wnioski ( czego ludzkość moim zdaniem wybitnie nie umie robić). Ale trzeba umieć też wybaczać i iść dalej. Tak jak w swoim codziennym życiu. A i w tym, mamy przecież z tym wielki problem.

Zawsze na myśl przychodzi mi biedna w pewnych momentach Kaśka, która studiowała pilnie przez lata na germanistyce, teraz robi nawet doktorat. Przez wszystkie lata gdy mówiła, jak kocha język niemiecki, gdy opowiadała z fascynacją o jego gramatyce czy pewnej twardej świętości, gdy zachwycała się jak zespół Rammstein wymawia „r” w jednym z kawałów, spotykała się od czasu do czasu, ba, nawet częściej, z tekstami że „brata się z wrogiem”, że to przecież „naziści”. Jakim wrogiem? Przepraszam, czy ktoś widzi tu wroga z karabinem, tuż za Odrą? Bo ja nie.

Zawsze na myśl, gdy zahaczam o uwikłanie w historię, na myśl przychodzi mi też Marlise. Poznaliśmy ją właśnie dzięki Kaśce. Niesamowicie piękna dziewczyna, rodowita Niemka, której dziadek był żołnierzem Wehrmachtu. Dziewczyna, która kocha Polskę tak bardzo, że u siebie w Berlinie studiuje filologię polską i pięknie, płynnie mówi po niemiecku. Kocha nasz kraj, fascynuje ją. Ale nauczyła się już jednego. W Polsce, pełnej nienawiści, nie mówić, że jej dziadek też był żołnierzem w czasie wojny. Zwykłym, regularnym żołnierzem. Bo nie wypada. Bo za to zostaje się oplutym przez pijanych ludzi w barze, jak miało to miejsce. On był zwykłym żołnierzem, który wykonywał swoje rozkazy a ona jego wnuczką. W oczach wielu jest potępiona. Zresztą, jej dziadek mógłby być zwykłym chłopem w czasie wojny, a ona i tak pewnie nieraz oberwałaby za to, że jest „niemrą”. Tak tylko minimalizuje straty.

A nawet jakby jej dziadek był w gestapo? Co z tego? Ona jest już kimś innym. Ja jestem córką alkoholika, nie znaczy, że alkoholiczką będę, prawda? Czy ona, młoda dziewczyna, rocznik 1990, urodzona po wojnie, po upadku muru Berlińskiego, ma płacić znoszeniem cierpliwie cudzej nienawiści, bo ktoś, kto był jej przodkiem, był w wojsku? Dlaczego ktoś, kto nie ma z tym nic wspólnego, ma płacić i kajać się za błędy przeszłości?

Przypomina mi się też pewne miejsce. Pewnie miejsce, w którym przed laty byłam z przyjacielem. Ośrodek który mieścił się pod Berlinem, który był miejscem, w którym przeszłość ma ożywać i zabliźniać rany.

W tym miejscu przywoływano demony i egzorcyzmowano je, aż do szpiku naszych kości.

Za pomocą różnego rodzaju sztuki- malarstwa, muzyki, dramy- radzono sobie z nowymi problemami. W miejscu tym bowiem spotykały się trzy narody- Niemcy, Polacy i Izraelici. W tym miejscu na nowo mówiono o zaprzeszłym, choć przecież wpajanym nam, bo nie przeżywanym przez nas naprawdę bólu. Mówiono o wadze tożsamości narodowej, o wadze historii i o tym, że trzeba się na niej uczyć. Ale mówiono też o stereotypach, stale zadawanych ranach przez młodych ludzi i o wybaczeniu. Bo to jest najważniejsze.

Przypomina mi się to momentami „narodowe zmęczenie”, które przebijało przez niektóre twarze. Zmęczenie młodych Niemców, którzy mówili „tak, 2 Wojna się zdarzyła, tak, Holocaust się wydarzył. Ale to nie nasza wina. A ciągle nam się mówi, jakbyśmy to my biegali z karabinami”.

Nieraz trzeba wybaczyć nawet to, co nie przyszło z naszym udziałem i czego nie my doświadczyliśmy. Nieraz musimy rozgrzeszać w imieniu tych, którzy rozgrzeszyć już nie mogą. Musimy zakopać topór, którego wcale nie wykopaliśmy. Może właśnie tak osiągniemy spokój- i pokój?

Wybaczenie jest kluczem. Nie zapomnienie, a właśnie ono. Tego mnie tam uczono, choć już to wiedziałam i zamiast uważać na zajęciach wolałam przespać się z kumplem mojego przyjaciela, instruktorem na warsztatach malarstwa ( co miał mi jakiś czas za złe.). Wtedy aż tak mnie to nie interesowało, ale teraz jestem starsza i o tyle mądrzejsza być może. Dojrzalsza.

Sama poznałam sztukę wybaczania, choć nie zapominania w swoim życiu. Dlatego mogę ją chyba zrozumieć i w szerszej perspektywie. Choć każdy z nas jest Ormianinem. Bo każdy ma też w sobie tak samo czerwoną krew.

Teraz wiem, że takich miejsc, jak to pod Berlinem, przydałoby się o wiele więcej. Bo wszyscy mamy z tym problemy. Wszyscy owijamy się szczelnie w kokon historii i nie umiemy z niego wyjść, przepoczwarzyć się w piękne, swobodne motyle. Piękne i lekkie. Wolne.

Wszyscy mamy tendencję do użalania się nad sobą. I nie mówcie, że tak nie jest. Każdy z nas ma choćby dni, w których chce udowodnić, że ma gorzej i to jego trzeba pogłaskać właśnie po główce. Jego powinno być żal. Bo cierpienie miewa też wielu przyjaciół. Bo cierpienie, pomimo tego wszystkiego, tego, jak jest okropne samo w sobie ma też coś, co magicznie przyciąga. Ogień, który działa nie na motyle, a na wszelkie ćmy. Te kochają płonąć. Tak jak my w zatapianiu się w swoim cierpieniu.

To, co robimy jako ludzie często przekłada się na całe społeczności. Na całe narody.

Każdy, tak jak pojedynczy człowiek ma swój bagaż. Każdy coś wycierpiał. Jeden więcej, drugi mniej. Ale całe to krzyczenie nieraz, „oni są winni, przez nich mamy taką gospodarkę, przez nich umarło tyle moich przodków” przypomina mi nieraz licytację staruszek w poczekalni. Kto ma gorzej. Coś, czego nie znoszę.

Nie myślcie, że tym porównaniem jakoś pokazuję swój brak szacunku wobec historii. Wobec cierpień milionów osób. Wobec prawdy o tym, co się stało. Że w ten sposób chcę coś pogrzebać czy przemilczeć. Nic bardziej mylnego. Nadal szanuję i pochylam głowy nad przelaną krwią. Mam wiele szacunku wobec tych wszystkich ludzi. Ormian zabijanych przez Turków, Żydów i Cyganów eksterminowanych w obozach zagłady. Że w ten sposób nie szanuję pamięci ofiar wszelkich wojen, próbuję wymazać czerwoną posokę, którą spływały ulice, też te ulice, po których nieraz chodzę. To nie tak, w żadnym wypadku. Chodzi mi o coś całkiem przeciwnego.

Czasem mam wrażenie, że umartwiamy się, mówiąc o historii całkiem, jakbyśmy chcieli w niej zostać. Czasem robimy to ze swoim własnym życiem, a czasem robią to całe narody.

Ci, którzy nie przeżyli drugiej wojny światowej w Polsce są agresywni wobec Niemców, którzy wcale nie walczyli na froncie, bo są w tym samym wieku. Mają po 20 lat, plany na przyszłość i bardzo podobną kulturę.

I mi się teraz pewnie niedługo oberwie. Bo ja żadnej nienawiści nie czuję. Bo dla mnie historia jest historią. I czasem nawet mówię, że Berlin mi bliższy niż Warszawa. Tam przynajmniej, wśród moich licznych wyjazdów do tego miasta, nie spotkała mnie żadna przykrość. A nawet i posiedziałam sobie na obradach parlamentu.

Nie uznaję granic. Czasem marzy mi się, jak Lennonowi, że nie ma żadnych granic, państw Czasem mam wrażenie, że wtedy byłoby o wiele mniej wojen, o wiele mniej cierpienia. Ale wiem, to kolejna utopia. Tak samo jak to, że niektórzy zapomną, nauczą się wybaczać. I przestaną mówić stale o swojej krzywdzie, choć, krzywda nawet nieraz do nich nie należy.

Utopią jest, że każdy człowiek, niezależnie od rasy, wyznania czy właśnie narodowości, każdy jeden zdejmie pewne klapki z oczu. I zapanuje pokój. Wiem to doskonale.

Ale ja sama klapek nie chcę mieć i nie chcę wyznaczać sobie granic. W sensie metaforycznym i w sensie dosłownym. I dlatego, pomimo zawiłości historii, nie mam zamiaru być w nią uwikłana. I dlatego od wczoraj coraz bardziej myślimy z Mężem o wyjeździe do Berlina na stałe, gdzie obecnie czeka na mnie praca. Jak tylko skończę szkołę. Jeśli nic się nie zmieni.

I nieraz pewnie usłyszę, że jadę do kraju wroga. I będę miała to gdzieś. Ja nie mam wrogów.

Nie ulegam historycznej paranoi,z jaką nieraz się spotykałam. Ja chcę odbierać świat takim, jaki jest, wprost. Z tym, co było, ale nieprzesłoniętymi przez to oczami. Może i też jestem Ormianką, bo Ormianinem bywa każdy z nas. Nosi piętna i cudowność przodków. Słucha śpiewu ich kości.

Ale kości ma się też własne. I ma się tak samo własne skrzydła, własne myśli. A przede wszystkim własne serce. I może jego czuciu należałoby nieraz wszystko powierzyć. Bo ono, tak naprawdę, w głębi, nie potrafi nienawidzić. Ono narodziło się, by wybaczać i łagodnieć.

A na koniec niech zagrają najbardziej znani Ormianie świata. Jeden z moich ukochanych zespołów, na którym się praktycznie wychowałam. A Chop Suey jest kawałkiem, który można interpretować na wiele sposobów. Niektórzy twierdzą, że tekst jest rozmową Jezusa z Ojcem podczas męki, a inni z kolei...twierdzą, że w tekście Chop Suey są właśnie odniesienia do rzezi Ormian z 1915 roku, kiedy to Ormianie musieli wybrać swoją tożsamość w zamian za "samowolne samobójstwo", tak jak Jezus musiał wybierać "samobójstwo" na krzyżu w zamian za ludzkość. Bóg zapomniał o Ormianach jak o Chrystusie na krzyżu, gdy ten wołał "eli, eli lama sabachthani". Anioły które zasłużyły na śmierć to wierne dzieci Boga. Ale, jakby powiedział sam Serji, każdy znaduje w tekstach piosenek i nazwach zespołów to, co sam chce znaleźć. Jak w każdej muzyce. Bo ona mówi o sprawach ważnych....ale i jest ponad podziałami.